«ΑΜΛΕΤ (MACHINE)» | ΚΡΙΤΙΚΗ
- Ημερομηνία: Δευτέρα, 25/05/2026 11:27
Στη σκιά μιας εποχής που καταρρέει, εκεί όπου η μνήμη μοιάζει με ερείπιο και το σώμα με πεδίο μάχης, ο Άμλετ δεν επιστρέφει ως πρίγκιπας, αλλά ως θραύσμα συνείδησης. Μία φωνή στα συντρίμια της ιστορίας. Μια μηχανή σκέψης, επιθυμίας κι εξέγερσης. Ένας άνθρωπος που κοιτάζει τον κόσμο, τη στιγμή που διαλύεται κι αναρωτιέται αν μπορεί ακόμη να σωθεί κάτι από την αγάπη, τη γλώσσα, τον ίδιο τον άνθρωπο. Το «Άμλετ (machine)» είναι ένας πυρετός εικόνων, μία τελετουργία πάνω στο τέλος των βεβαιοτήτων, ένα ποίημα γραμμένο με στάχτη και ηλεκτρισμό. Απόψε, η σκηνή μεταμορφώνεται σε τόπο μνήμης και προφητείας. Τα πρόσωπα αλλάζουν μορφή, οι λέξεις γίνονται κραυγές και το θέατρο ανοίγει σαν πληγή που αρνείται να κλείσει. Η παράσταση της Σοφίας Αντωνίου μας καλεί να αισθανθούμε το ρήγμα της Ιστορίας, του φόβου, της μοναξιάς μας.
Το «Άμλετ (machine)» στο Θέατρο Πορεία δεν είναι διασκευή του σαιξπηρικού μύθου με τη συμβατική έννοια, αλλά μια μεταθεατρική ανασύνθεση δύο εντελώς διαφορετικών έργων, του Ουίλιαμ Σαίξπηρ και του Χάινερ Μύλλερ, όπου το υλικό των συγγραφέων επανατοποθετείται σε ένα σύγχρονο αισθητικό και ιδεολογικό πλαίσιο.
Η σκηνοθέτρια κρατάει από τον Σαίξπηρ την ιστορία, τα πρόσωπα, τον μύθο της εκδίκησης και από τον Μύλλερ τη διάλυση της αφήγησης, την πολιτική και υπαρξιακή αποσύνθεση. Το αποτέλεσμα είναι μια «παράσταση μέσα στην παράσταση», η οποία φαντάζει σαν τελετουργία πάνω στα ερείπια της μνήμης. Η σκηνοθεσία δεν «ερμηνεύει» τον Άμλετ, τον «σπάει» σε κομμάτια και τον συναρμολογεί. Ο Άμλετ, εδώ, γνωρίζει ότι είναι ρόλος, «σκηνοθετεί» τη ζωή του με μία ομάδα ηθοποιών και εμφανίζεται σαν φάντασμα του εαυτού του, σαν σύμπτωμα ενός κόσμου που έχει ήδη αποτύχει. Ο χρόνος είναι «out of joint», όπως ακούγεται στην παράσταση, όχι μόνο επειδή ο κόσμος έχει διαλυθεί, αλλά επειδή ο άνθρωπος είναι εξάρτημα ενός ατελείωτου ιστορικού πένθους.
Η παράσταση της Αντωνίου έχει την όψη μεταπολεμικού ονείρου. Ένα θέατρο ξεγυμνωμένο με τα σκηνικά υλικά εκτεθειμένα σαν απομεινάρια πολιτισμού: καρέκλες, μάσκες νεκρών, χρυσά υφάσματα, σκελετοί κοστουμιών, φτυάρια, ροδοπέταλα, αντικείμενα που μοιάζουν να κουβαλούν τη σκόνη όλων των προηγούμενων παραστάσεων του κόσμου. Η φανταστική σκηνογραφία της Μαριλένας Καλαϊτζαντωνάκη αποτυπώνει τα ερείπια της Ευρώπης, ακριβώς όπως υπαινίσσεται ο Μύλλερ. Το θέατρο μοιάζει με εγκαταλελειμμένο μουσείο μνήμης, όπου οι ηθοποιοί περιφέρονται σαν φαντάσματα της ιστορίας, η οποία συνεχίζει να ανακυκλώνει βία, εξουσία και ματαιότητα.
Και μέσα σε αυτό το τοπίο, το «θέατρο μέσα στο θέατρο» αποκτά σχεδόν μεταφυσική διάσταση. Οι ηθοποιοί υποδύονται ηθοποιούς, που παίζουν ρόλους, οι οποίοι καταρρέουν μπροστά στα μάτια τους. Ο Άμλετ σκηνοθετεί την ίδια του την ύπαρξη, σαν να γνωρίζει ότι βρίσκεται παγιδευμένος σε μια παράσταση που επαναλαμβάνεται αιώνια. Η σκηνοθεσία μετατρέπει τη σαιξπηρική μηχανή σε σχόλιο πάνω στην ίδια την τέχνη: Τι απομένει από το θέατρο όταν όλα έχουν ειπωθεί; Ίσως μόνο τα σώματα; Ίσως μόνο η ανάσα; Ίσως μόνο η αποτυχία της αναπαράστασης;
Στον κόσμο του Μύλλερ, ο άνθρωπος είναι φάντασμα ενός πολιτισμού που αποσυντίθεται, ένα ερείπιο της Ιστορίας. Το λευκό χρώμα στα πρόσωπα των ηθοποιών θυμίζει στάχτη, γύψο, ταφική σκόνη και λειτουργεί σαν μάσκα νεκρικής μνήμης, όπου η ανθρώπινη ρωγμή παρουσιάζεται ακόμη πιο έντονη. Η θλίψη, η βία, η παράνοια εγγράφονται πάνω σε πρόσωπα που μοιάζουν ήδη απονεκρωμένα.
Η σκηνή της ξιφομαχίας, επαναλαμβανόμενη με διαφορετικές εκβάσεις, μοιάζει σαν χαλασμένο φιλμ, που κολλάει συνεχώς στην ίδια στιγμή βίας. Ο θάνατος ανακυκλώνεται και οι ήρωες είναι γρανάζια ενός μηχανισμού, όπου κάθε πιθανό τέλος οδηγεί ξανά στην ίδια καταστροφή. Μολονότι, η εξουσία αλλάζει προσωπεία, η ιστορία δυστυχώς επαναλαμβάνει τα τραύματά της και η μηχανή αναπαράγει συνεχώς θανάτους.
Υπάρχει, επίσης, κάτι βαθιά μεταθεατρικό τη στιγμή που οι θεατές λένε τα λόγια του νεκρού πατέρα. Το κοινό παύει να είναι ασφαλής παρατηρητής στο σκοτάδι και εισβάλλει στην θεατρική πράξη, όπως ακριβώς το φάντασμα εισβάλλει στη ζωή του Άμλετ. Και τότε το ερώτημα της παράστασης παίρνει τρομαχτικές διαστάσεις: Μήπως ο άνθρωπος είναι παγιδευμένος σε κύκλους μνήμης, βίας και αναπαράστασης μιας Ιστορίας που απαιτεί διαρκώς δικαίωση και αίμα;
Η μουσική του Jeph Vanger, αδιάκοπη, ψυχρή, στοιχειώνει την δράση. Ηχητικά τοπία, παλλόμενοι ρυθμοί και υπόγειοι βόμβοι δημιουργούν την αίσθηση ότι κάτι διαρκώς πλησιάζει: μια απειλή ή ίσως μια αποκάλυψη.
Οι φωτισμοί του Γιώργου Ιεραπετρίτη μοιάζουν να ανατέλλουν μέσα από στάχτες. Υπάρχουν στιγμές όπου το ημίφως γίνεται πιο δραματικό από οποιαδήποτε κραυγή.
Ο θίασος (Μιχάλης Αφολαγιάν, Δημήτρης Καπουράνης, Γιάννης Κόραβος, Λωξάνδρα Λούκας, Aurora Marion, Κωνσταντίνος Μαυρόπουλος, Γιώργης Παρταλίδης) λειτουργεί άρτια ως πολυφωνικό σύνολο που φέρει το βάρος της αφήγησης με έντονα στοιχεία σωματικότητας και ρυθμού (επιμέλεια κίνησης: Ιωάννα Τουμπακάρη). Οι ηθοποιοί δεν υπηρετούν έναν ρεαλιστικό τρόπο παιξίματος, αλλά δημιουργούν ένα σκηνικό σύμπαν αποσύνθεσης, όπου η ανθρώπινη ταυτότητα διαλύεται και ξανασχηματίζεται συνεχώς μπροστά στα μάτια του θεατή.
Θα σταθώ, ιδιαίτερα, στην εξαιρετική ερμηνεία του Δημήτρη Καπουράνη ως «Άμλετ» απογυμνωμένο από ρομαντισμό, νευρικό, σχεδόν αυτοκαταστροφικό, σαν άνθρωπο που γνωρίζει ότι η σκέψη είναι ήδη μια μορφή ήττας. Και στην παρουσία της Λωξάνδρας Λούκας στον ρόλο της εύθραυστης «Οφηλίας», μιας ηθοποιού με σύνδρομο Ντάουν, της οποίας το βλέμμα κουβαλά μια αφοπλιστική καθαρότητα που συντρίβει κάθε θεατρικό μηχανισμό. Εκεί όπου οι άλλοι χαρακτήρες εγκλωβίζονται σε φιλοσοφία, εξουσία και αναπαράσταση, εκείνη μοιάζει να υπάρχει πέρα από το προσωπείο. Και γι’ αυτό γίνεται τραγική.
Κάποτε, λοιπόν, οι τραγωδίες γράφονταν για βασιλιάδες. Τώρα γράφονται για κουρασμένους ανθρώπους. Η Ιστορία επαναλαμβάνεται, ο κόσμος γέρνει, the time is out of joint. Η μηχανή δουλεύει ασταμάτητα, καταπίνει σώματα, ξερνάει επαναλήψεις. Κι εμείς μέσα της σαν τελευταία ανθρώπινα ανταλλακτικά. Δεν είμαι πια ο Άμλετ. Δεν είμαι πια ο άνθρωπος. Είμαι η βλάβη στη μηχανή, ο θόρυβος μετά την έκρηξη. Δεν παίζω άλλο…να με θυμάσαι…Καληνύχτα γλυκέ μου πρίγκιπα!
Από τις καλύτερες θεατρικές παραστάσεις της φετινής σεζόν!